אוסף המוזיאון הערבי לאמנות עכשווית, אום אל־פחם
אוצר: פריד אבו שקרה
סקירת עבודותיהם של האמנים המשתתפים באוסף המוזיאון הערבי לאמנות עכשווית מגלה שהייחודיות של האמן – זהותו הלאומית הפלסטינית ומורשת התרבות הערבית שלו – היא ציר מרכזי ביצירתם. בין שזהות זו מתבטאת באמצעות קידוד, רמיזה או סאטירה שחורה, העבודות עוקבות אחר היציבות, התהפוכות וההתפתחויות של שיח התרבות והאמנות הפלסטיני, והאמנות הפלסטית היא אחד מכלי השיח הזה. כל אמן מתרגם, מבטא ומתעד ביצירתו את השינויים שעיצבו את זירת התרבות הפלסטינית – החל בגירוש העם הפלסטיני, דרך האינתיפאדות והמאבק על זכויותיו ועד נוכחותו בזירות הפוליטיות והבין-לאומיות.
קריסתם של משטרים סמכותניים בכמה מדינות ערביות הובילה את החברה הערבית לדינמיקות חדשות בעיצוב דרכה הפוליטית והחברתית. הדרישה לצדק חברתי ולחירות גרמה ליצירת שיח בין זרמים פוליטיים שונים וקידמה תהליך דינמי של בנייה מחדש של המרחב הציבורי־לאומי. בד בבד, מאז 1948 התגבשה "תרבות התבוסה" – תרבות שתפסה מקום מרכזי בהכלה ובריכוך של טלטלות האינטלקטואל הפלסטיני. תרבות התבוסה הולידה דור חדש של אמנים ואנשי רוח ערבים שצמחו במסגרות מאורגנות ומהפכניות, שקראו לשינוי, להשתחררות מרוח הכניעה והתלות ולפעולה מחודשת למען מחשבה ויצירה, במאמץ לקום מן ההריסות ולהתנער מן הקיפאון וההתפוררות.
תחושת האבסורד הכפויה והמטלטלת שמכתיבה המציאות הפוליטית מובילה את אוסף המוזיאון הערבי לאמנות עכשווית באום אל־פחם לבחון את עולמו הפנימי של האמן, פלסטיני או אחר, באמצעות יצירותיו, ואת הדרך שבה הוא מבטא את עצמו אל מול מכלול הסתירות וההשפעות האלה בעולם משתנה, מלאכותי, לא יציב, עמום ובלתי צפוי, שבו תחושותיו ומחשבותיו של האמן אינן שונות ממחשבותיו של כל אדם אחר, מזרחי או מערבי, שכן הן נובעות מן האדמה הזאת, מן המקום הזה, מליבו של האמן עצמו.
כיצד מתורגמת המציאות הזאת לשפת היצירה של אמנים שעבודותיהם נושאות עימן הד היסטורי מתמשך – מאז שנת ,1948 דרך ,1967 שנות השבעים, אוסלו, שתי האינתיפאדות, הפלישות לעזה, לג'נין, לשכם ולרמאללה ועד מהפכות האביב הערבי, שפתחו בפני אליטות ליברליות פתח לעיגון תפיסות ורעיונות חדשים בתרבות הערבית המקומית? הרעיונות מתורגמים ליצירות בשפה רחבת מושגים, הנשענת על יסודות אקספרסיביים וסמליים ומלווים באיכויות אסתטיות שמעוררות את הצופה, מערערות אותו ומעוררות בו סקרנות, וכך מכניסות אותו לדיאלקטיקה של אירוע מצטבר החקוק בתודעתם של מי שחוו אותו. חדירת האירוע אל מבנה היצירות הכלולות באוסף מחייבת בחינה מחודשת של היחסים בין עבר להווה בד בבד עם שמירה על מרכיבי הזהות.
הדיאלוג בין העין למבע האסתטי הוא היבט נוסף בשיח שעוקב אחר תולדות הזיכרון הפלסטיני, המועבר מדור לדור. הקול הזה, המזמין את האמנים לעמוד לצד הנרטיב הקולקטיבי דרך סיפורם האישי וליצור שיח תרבותי חדש בין השונים והאחרים, טומן בחובו אפשרויות של תיקון ותקווה לאזור כולו.
אוסף המוזיאון הערבי לאמנות עכשווית, על ריבוי העבודות והיוצרים שבו, בני זהויות ולאומים שונים, שואף להתהוות כציר תרבותי־תיעודי איכותי, שמאפשר למוזיאון למקם את עצמו על במות העולם ולהעלות לדיון נושאים חברתיים, פוליטיים ותרבותיים שחברות רבות כשלו בהצפתם. היצירות הכלולות באוסף מציעות פרשנויות חדשות לסיפור על בן הכפר ובן העיר דרך תיעוד אסונם המתמשך מראשית המאה העשרים עד ימינו.
مجموعة المتحف العربي للفنون أم الفحم
فريد أبو شقرة:
فلو أجرينا حصادا لمجموعة الفنانين المشاركين في مجموعة مقتنيات المتحف لوجدنا أن ذاتيّة الفنان، فلسطينيّته وقوميّته العربيّة وتراثه تغلب في استهدافها أعمالهم، ولو كان بالترميز أو التلميح، أو من خلال سخرية سوداء، راصدين الثبوت، التحولات والتطورات التي مر بها الخطاب الثقافيّ والتشكيليّ الفلسطينيّ. وبما أن التشكيل أحد أدوات هذا الحوار فقد تبنى كل فنان هذه الأداة ليترجم، يعبر، يوثق، راصدا التحولات التي غذّت المشهد الثقافيّ الفلسطينيّ، من تهجير شعب، انتفاضته وسياسته في طلب حقوقه على أرضه في الصالونات الدوليّة السياسيّة العالميّة. كيف يعرف ويترجم هذا المشهد أعمال التشكيلين الذين لا تخلو أعمالهم من شطحاتهم التاريخية منذ عام 1948 مرورا ب 1967، سنوات السبعينيات، أوسلو، الانتفاضتين، غزو غزة وجنين ونابلس ورام الله ووصولا إلى ثورات الربيع العربيّ التي فتحت فرصة أمام النخب الليبراليّة لتجذير الرؤى والأفكار الليبراليّة في الثقافة العربيّة المحليّة. فبعد انهيار النظم التسلطيّة، دخل المجتمع العربي في ديناميات جديدة لتحديد مسار تطوره السياسيّ والاجتماعيّ. حتى أصبح هنا جدل واقعيّ بين التيارات السياسيّة، ودخول الفاعلين في عملية تفاعل دينامي لإعادة بناء الاجتماع السياسيّ الوطنيّ مطالبين بالعدالة الاجتماعيّة وبالحريّة. كذلك الأمر في ثقافة الهزيمة التي بدأت تظهر منذ عام 1948. ثقافة الهزيمة التي شغلت منصبا هامًا وحيويّا في امتصاص وتخفيف صدمات المثقف في المشهد الثقافيّ الفلسطينيّ. ثقافة الهزيمة التي تحولت الى ظاهرة قد فرزت لنا جيلا جديدا من التشكيليين والمثقفين العرب الذين تخرجوا وتبلورا من صيغ منظمة وأخرى ثوريّة نادت بالتغيير والخروج من روح الهزيمة والتبعيّة لإنقاذ المجتمع من الشلل والتفكك والنهوض من تحت الأطلال للعمل على الفكر والابداع.
هذا الاحساس الغريب والمجنون الذي فرضته علينا السياسات، فمجموعة المتحف العربي للفن التشكيلي المعاصر في أم الفحم يقوم بفحص العالم الداخليّ للفنان من خلال اقتناء أعماله، فلسطينيا كان أو غير ذلك، في كيفية التعبير عن ذاته من خلال كل تلك التناقضات والمؤثرات التي ذكرناها، من خلال هذا العالم المتغير، المتصنع، غير المتزن، غير الواضح، غير المتوقع. حيث أحاسيس وأفكار الفنان لا تختلف عن مخاوف وهموم أي انسان كان فنانًا أو غير ذلك، شرقيّا أو غربيّا. إنها تنبع من هذه الأرض، من هذا المكان، من قلب الفنان وأحاسيسه هو. حيث يترجم الأفكار إلى أعمال ذات لغة واسعة المفاهيم وصياغة اعتمدت على هذه العناصر التعبيريّة الرمزيّة التي ترافقها عناصر جماليّة تثير المتلقي، تاركة ذهنه في حالة اضطراب وفضول فيدخلانه في جدليّة الحدث المتراكم في أذهان من عاشوه. دخول الحدث إلى هيكليّة الأعمال في مجموعة المتحف يحتم علينا البحث عن آلية العلاقة بين الماضي والحاضر بصورة الاحتفاظ بمقومات الهوية ولإحداث حواريّة بين العين والشكل الجماليّ لتكون طرف آخر لخطاب آخر يرصد سيرة الذاكرة الفلسطينيّة المتوالدة من جيل الى جيل؟ داعيا كل الفنانين للوقوف مع روايتنا من خلال روايته هو وللدخول في آلية العلاقة بين الغيريين والمختلفين لإحداث خطاب ثقافي جديد يأتي بالخير الكثير للمنطقة.
فهذه المجموعة وما تحتويه من أعمال فنيّة لفنانين مختلفي الهويات والجنسيات، تسعى إلى تشكيل محور ثقافيّ توثيقي رفيع المستوى يمكن المتحف من مخاطبة العالم ويمركزه في منصاته، لدعم وطرح مواضيع اجتماعية، سياسية وثقافية عجز كل مجتمع عن طرحها حتى تأخذ مقتنيات المتحف فرادة وتميز لتأتي بأطروحات جديدة تحكي حكاية ابن الريف وابن البلد في توثيق مأساته منذ بدايات القرن العشرين.
Collection of the Arab Museum of Contemporary Art, Umm El-Fahem
Curator: Farid Abu Shakra
A survey of the works in the Arab Museum of Contemporary Art’s collection reveals that each artist’s distinctiveness — their Palestinian identity and Arab cultural heritage — is a recurring theme in their work. Whether this identity is expressed through coding, allusion, or dark satire, the works track the stability, upheavals and developments of Palestinian cultural and artistic discourse, in which visual art is one instrument. In their work, each artist translates, expresses and documents the changes that have shaped the Palestinian cultural landscape — from the displacement of the Palestinian people, through the Intifadas and the struggle for their rights, to their presence in political and international arenas.
The collapse of authoritarian regimes in many Arab countries has led to new dynamics in shaping Arab society’s political and social paths. The demand for social justice has led to dialogue between different political movements and has driven a dynamic process of rebuilding the national-public sphere. Concurrently, since 1948, a “culture of defeat” has emerged — a culture that has assumed a central role in containing and mitigating the shocks experienced by Palestinian intellectuals. This culture of defeat gave rise to a new generation of Arab artists and intellectuals who grew up in organized, revolutionary frameworks, calling for change, liberation from the spirit of submission and dependence, and renewed action on behalf of thought and creation, in an effort to rise up from the ruins and shake off stagnation and disintegration.
The imposed, unsettling sense of absurdity dictated by political reality guides the Arab Museum of Contemporary Art’s collection to examine the inner world of each artist, Palestinian or otherwise, through their works and how they express themselves in the face of the assemblage of contradictions and influences of an artificial, unstable, vague, unpredictable and changing world where the artists’ thoughts and feelings are no different
from those of any other person, Eastern or Western — for they emanate from this land, from this place, from the hearts of the artists themselves.
How does this reality translate to the creative language of the artists, whose works carry with them an echo of continuing history — from 1948 through 1967, the 1970s, the Oslo Accords, two Intifadas, invasions of Gaza, Jenin, Nablus and Ramallah, up through the Arab Spring, which offered the liberal-minded elites an opening to anchor new perceptions and ideas in local Arab culture? The ideas are translated into works in a broad conceptual language, grounded in expressive and symbolic foundations, and accompanied by aesthetic qualities that provoke, unsettle, and arouse curiosity, thereby drawing viewers into the dialectic of layered historical events etched into the consciousness of those who experienced it. This event’s penetration into the structure of the collection’s works demands a reexamination of the relationship between past and present while preserving the elements of identity.
The dialogue between the eye and aesthetic expression is another facet of the discourse that traces the history of Palestinian memory as it is transmitted from generation to generation. This voice, which invites artists to engage with the collective narrative through their personal stories and strives to create a new cultural discourse among those who are different and “other,” holds the potential for renewal and hope for the entire region.
The Arab Museum of Contemporary Art's collection, with its multitude of works by artists of diverse identities and nationalities, aspires to become a quality cultural-documentary hub, enabling the museum to position itself on the world stage and spark discussion about social, political and cultural issues that many societies have failed to address. The works included in the collection offer new interpretations of the stories of both rural and urban Palestinians by documenting their ongoing tragedy from the early 20th century to the present day.